Ooievaars zonder grenzen
     > Atlas (info per land) > Egypte
Egypte

Broedparen

De ooievaar broedt niet in Egypte.

Trek

Egypte is een belangrijke schakel op de trekroute van de oostelijke ooievaars. In de herfst komen de ooievaars Egypte binnen via het centrale en oostelijke deel van Sinai. Slechts heel weinig vogels volgen de kust van de Middelandse Zee en passeren het Suez kanaal. De grote massa vliegt door het oosten van Sinai en steekt de Rode Zee over ter hoogte van El Tor. Op sommige dagen komen grote groepen ook zuidoostelijker terecht in de buurt van Sharm El Sheikh en Ras Mohammed.
Op het Egyptische vasteland vliegen de ooievaars via Qena naar de Nijl en blijven de rivier naar het zuiden volgen. In het najaar trekken minstens 500.000 ooievaars door Egypte.

In het voorjaar volgen de ooievaars grotendeels dezelfde route langs de Nijl, die ze verlaten ter hoogte van Qena om door te vliegen naar de Rode Zee die ze oversteken in de zone van het zuidelijke Hurghada tot het noordelijke El Tor. Jonge, onervaren vogels en verzwakte individuen blijven de Nijl ook noordelijk van Qena volgen en trachten te overzomeren in de delta van de Nijl.

Overwintering

Slechts een klein aantal ooievaars overwintert in Egypte. De grootste aantallen worden geteld op de vuilnisbelt in Sharm El Sheikh (Sinai).

Meer info

Sharm El Sheikh in Sinai is een belangrijk knooppunt op de trekroute van de ooievaar door het Midden Oosten. De volgende tekst is een beschrijving van de problemen die op deze site opduiken voor de trekkende ooievaars. De auteur is verantwoordelijk voor de inhoud van dit artikel.

Artikel : Tijdens de overtocht van de Sinai woestijn strijden ooievaars om te overleven.

Tekst: Omar Attum, 15 september 2000 (vertaling uit het Engels : Wim Van den Bossche).

Onder de blakerende middagzon staan duizenden witte ooievaars op het strand. Aan hun westzijde wenken aan de overzijde van de Rode Zee de donkere silhouetten van een Egyptische bergketen, daarheen gaat de reis. Ze hebben reeds een heel stuk woestijn achter de rug. Een groep ooievaars stijgt op en cirkelt over het strand. Eén na één vertrekken kleine groepjes ooievaars om uit te groeien tot een grote ronddraaiende wolk van wit-zwarte vogels. De wervelende troep werpt een donkere schaduw op de bodem. De groep zakt af naar de zee maar keert terug. Rusteloos zweven de vogels in het rond, als zijn ze besluitloos. Uiteindelijk breekt de zwerm in groepjes uiteen en keert terug naar het strand in afwachting van betere omstandigheden om de oversteek te wagen.
Dit is het jaarlijkse wonderlijke natuurspektakel van de ooievaarstrek nabij het nationaal park Ras Mohammed in het zuidoostelijke puntje van Sinai. In de periode van eind juli tot eind september stromen ooievaars over het desolate woestijnlandschap naar de zuidelijke punt van het schiereiland. Voor trekvogels die op weg zijn van Azië naar Afrika is de oversteek van de Rode Zee via deze landbrug het kortste.
Het contingent volwassen ooievaars, uitgebreid met hun uitgevlogen jongen, verlaat het broedgebied in Europa en het westen van Azië voor de lange en gevaarlijke reis naar de winterkwartieren in Afrika. Na hun trek door Turkije, Libanon, Palestina en Israël, bereiken de ooievaars een belangrijk obstakel, namelijk de Golf van Suez in Sinai. Ooievaars zijn zweefvliegers en maken gebruik van thermiek om over lange afstanden te zweven. Thermiek komt niet voor boven water en dus vermijden de ooievaars het oversteken van grote waterpartijen. Tijdens de oversteek flappen de ooievaars met de vleugels en trotseren de sterke wind langs de Golf van Suez. Wanneer ze de overzijde bereiken trekken de ooievaars over de bergketens van de Oostelijke woestijn in de richting van het zoetwater en de vruchtbare vloeibeemden in de Nijlvallei.
Verrassend genoeg is de ooievaarstrek door het zuiden van Sinai nog onbekend. Onderzoek naar de trekroutes van met satellietzenders uitgeruste ooievaars, door organisaties in Europa en het Midden Oosten, heeft belangrijke gegevens naar voor gebracht. Toch zijn er nog belangrijke hiaten in de kennis van de routes en de trekpatronen van ooievaars in de regio. In 1998 werd voor het eerst een systematische telling uitgevoerd naar de vogeltrek in het zuiden van Sinai. Dit onderzoek werd uitgevoerd door de afdeling natuurbescherming (NCS) van het Egyptisch Ministerie van Milieu (EEAA) als onderdeel van het steunprogramma van de Europese Unie voor het protectoraat voor de Golf van Aqaba. De Letlandse ornitholoog Agric Celmins en park rangers bestudeerden de najaarstrek van roofvogels en ooievaars in het zuiden van Sinai.
Celmins telde nabij Ras Mohammed een totaal van 275.743 ooievaars tussen 14 augustus en 14 oktober, met het piekaantal van 168.050 vogels op 4 dagen in de laatste week van augustus. Met deze telling als basis extrapoleerde hij dat een 400.000 tal vogels op najaarstrek passeren, dit is het grootste deel van de wereldpopulatie. Ooievaars landden gedurende de dag om te rusten langs de kust van Ras Mohammed, de meeste overnachten in het gebied. Vroeg in de morgen gingen de ooievaars op trek, soms in indrukwekkende groepen van meer dan 10.000 vogels.
Zeer interessant was de observatie door Agris Celmins dat slechts een fractie van de ooievaars ter hoogte van Ras Mohammed overstak. Meer dan tweederde van de vogels vloog naar het noorden, vermoedelijk naar andere oversteekplaatsen langs de zuidelijke kust van Sinai. Andere tellingen langs de vasteland zijde van de Golf van Suez bevestigden deze observatie. Grote aantallen ooievaars arriveerden in de buurt van Gabel EL Zeit aan de kant van het Egyptische vasteland. Dit geeft aan dat de vogels de oversteek maakten in de buurt van El Tor. Kleinere groepen, vermoedelijk vogels afkomstig van de richting van Ras Mohammed, werden waargenomen nabij Hurghada en zuidelijk tot Safaga. De plaatsen waar de ooievaars oversteken blijken te verschillen naargelang de weersomstandigheden en de windrichting. In de herfst worden geen ooievaars waargenomen in Suez, dus kunnen we ervan uitgaan dat de volledige oostelijke populatie van de witte ooievaar door het zuiden van Sinai passeert.

Ras Mohammed was het eerste nationale park van Egypte en is opgericht om de wereldvermaarde koraalriffen langs de kust van de Rode Zee te beschermen. Tegelijkertijd biedt deze status ook bescherming aan een belangrijk rustgebied voor trekkende ooievaars. Het internationaal belang van het nationaal park Ras Mohammed kwam ook tot uiting in de wetenschappelijke publicatie van BirdLife International waarbij het gebied als Belangrijk Vogelgebied werd gerangschikt (Important Bird Area – IBA). Een groot aantal vogelsoorten trekt in het najaar langs Ras Mohammed, waaronder de zwarte ooievaar en roofvogels zoals kiekendieven, Balkansperwer, wespendief en kleinere aantallen arenden. De grotere roofvogels blijken net als de ooievaars de oversteek van de Rode Zee meer noordelijk te maken, sommige zelfs in Suez.
Terwijl Ras Mohammed een veilige natuurlijke uitvalsbasis is voor vogels is de situatie in Sharm El Sheikh, slechts 15 km westwaarts, totaal anders. Ontstaan uit een verzameling van enkele hotels is Sharm uitgegroeid tot een druk toeristisch centrum dat zich uitstrekt over een afstand van 30 kilometer langs de zuidkust van Sinai. De gebouwen staan tegen elkaar geprangd. Zonneaanbidders, meestal uit Europa, winkelen, eten, drinken en slenteren langs de stranden onwetend van de impact van het toerisme op de draagkracht van de kwetsbare natuur. Iets ten noorden van de stad verzamelen zich honderden ooievaars in de woestijn rond de vuilnisstortplaats waar afval van de hotels en de groeiende locale bevolking zich ophoopt. Honderden uitgeputte en hongerige ooievaars wachten als aasgieren langs de rand van de put waar het vuilnis wordt gestort. Ooievaars strompelen door de afvalhopen op zoek naar voedselresten tussen de plastiek zakken, gebroken glas en rottende kadavers van kamelen. De vogels ruziën over de restjes organisch afval. Verschillende vogels staan op de smeulende vuilnishopen, hun poten verbrand en hun veren zwartgeblakerd. De lichamen van uitgemergelde ooievaars liggen verspreid in het woestijnlandschap.
Nog grotere aantallen ooievaars verzamelen rond de zuiveringsinstallatie voor afvalwater aan de voet van de bergketen ten noorden van Sharm. Hoewel nieuw, is de installatie vrij primitief met een reeks van bezinkingsbekkens. Vogels staan aan de rand van de plassen en aan de kanaaltjes waar het afvalwater de woestijn instroomt. De meerderheid van de groep lijkt uitgeput, dorstig en oververhit, veel vogels hijgen met geopende bek. Sommige proberen te drinken, anderen staan verdwaasd in de verzengende hitte. Een aantal vogels wandelen in het water om af te koelen, de lichamen van verdronken ooievaars drijven een aantal meters verderop. Het pad tussen de plassen wordt ‘dodenweg’ genoemd, hier liggen immers tientallen kadavers van ooievaars. Van één vogel is de vleugel bijna van het lichaam gescheurd, waarschijnlijk het resultaat van de botsing met het netwerk van electriciteitsleidingen, een ander gevaar voor de ooievaars.
Een groep ooievaars cirkelt boven de verwerkingsinstallatie ten westen van de bezinkingsbekkens. In deze installatie wordt afval verwerkt tot meststof. Ook hier staan vuile, zieke, gewonde en uitgeputte ooievaars op de hopen vuilnis. Sommige ondernemende vogels hebben in de loodsen beschutting gezocht voor de zon. Een aantal vogels drink uit het bakje dat werknemers voor hen hebben neergezet.
Anders dan in voorgaande jaren waren er geen ooievaars in de oude afvalverwerkingsinstallatie, vlakbij een boerderij. Deze omgeving was voorheen de grootste groene oppervlakte in Sharm dankzij de irrigatie met het voedselrijke irrigatiewater. De boerderij is niet door andere ontwikkelingsprojecten niet langer in gebruik, de meeste van de schaduwrijke bomen zijn gekapt. De oude bezinkingsbekkens zijn er nog, maar een grote hoeveelheid olie is gedumpt in één van de plassen en veroorzaakt een enorm gevaar voor ooievaars en andere trekvogels.
Niemand kan precies zeggen hoeveel vogels elk jaar sterven in de omgeving van Sharm El Sheikh. De eerste vogels arriveren op het einde van juli. De aantallen nemen toe in de loop van het trekseizoen en schommelen van dag tot dag met het aantal doortrekkende vogels die het gebied bezoeken. Tot 5.000 vogels zijn op één moment aanwezig in Sharm. Tegen het einde van het trekseizoen blijven honderden ooievaars achter in de buurt van de vuilnisbelt, de afvalwaterinstallatie en het omringende groene gebied. Het aantal vogels slinkt langzaam door de natuurlijke en door de mens veroorzaakte sterfte. Het aantal vogels dat verder langs de trekroute om het leven komt door de in Sinai opgelopen verwondingen is mogelijk belangrijk.

Dit hoger beschreven fenomeen van de grote aantallen stervende ooievaars in Sharm is spijtig genoeg niet nieuw en is reeds vastgesteld sinds de periode van de Israëlische bezetting van Sinai. Eind jaren tachtig van vorige eeuw startte de Amerikaanse April Adams, samen met een locale zakenman Adly Mustiqawi, een project om deze ooievaars te redden. Het project kwam onder de aandacht van de Duitse regering die het educatief milieubeschermingsprogramma ‘Save the Storks’ financieel ondersteunde en die een Duitse expert ter plaatse stuurde om het probleem te onderzoeken. Deze expert concludeerde dat Sharm El Sheikh buiten de normale trekroute lag en enkel een klein aantal zieke, gewonde, oude en jonge vogels aantrok die toch te zwak waren om de rest van de trek met succes te volbrengen.
Sinds deze studie heeft de stad zich verder ontwikkeld, net als de aantrekkingspolen en de bedreigingen. Een toenemend aantal ooievaars komt terecht in Sharm El Sheikh, aangetrokken door de afval, het water en de groene omgeving die bij de zich ontwikkelende stad horen. Terwijl een deel van deze ooievaars bij hun aankomst reeds in een slechte conditie verkeren en zowiezo zouden sterven, komen samen met hen grote groepen gezonde vogels naar het gebied. Deze vogels worden ook blootgesteld aan de vele levensgevaarlijke situaties. Iedereen die het gebied bezoekt kan zien hoe gemakkelijk ook gezonde vogels hier gekwetst geraken. Verleden jaar werden verschillende vogels met verwondingen waargenomen, die vermoedelijk gebeurd zijn terwijl de vogels door het glasafval, draden en ander afval met scherpe randen wandelden. Hierbij komt nog dat de arbeiders ooievaars proberen te vangen om ze op te eten, overreden worden door wagens en opgejaagd of gedood door troepen verwilderde honden.
Het Sinai Wildlife Project (SWP) nam de reddingspogingen voor de ooievaars over van het project van April Adams. De Amerikaanse stichters, Jim Dinsmore en zijn vrouw Susan, hebben SWP opgericht in het begin van de jaren negentig met als doel een jaarlijks programma uit te voeren voor het redden van de ooievaars. In de beginfase kreeg het project veel locale steun en zorgde voor een belangrijke sensibilisatie van een ruim publiek. In de loop der jaren verloor het project aan belang en werden slechts minimale resultaten geboekt.
In de loop der jaren is niets wezenlijks veranderd om de oorzaken van de problemen daadwerkelijk aan te pakken en informatie werd niet systematisch verzameld. De bedenkelijke manier waarop het project werd uitgevoerd en het beperkte niveau van locale inbreng leidde de voorbije zomer tot een vlammend artikel in de Egyptische pers met als gevolg dat de staf van het Sinai WildLife project gevraagd werd hun kantoren te verlaten.
Terwijl het noodzakelijk blijft om een opvang te maken voor de behandeling van zieke en gewonde dieren is het van groter belang om Sharm El Sheikh veel ooievaarsvriendelijker te maken. Egypte heeft mede de Conventie van migrerende diersoorten (CMS – Bonn Conventie) ondertekend die maatregelen oplegt voor de bescherming van ooievaars en andere trekvogels. Het Egyptische Ministerie van Leefmilieu en het Departement verantwoordelijk voor de nationale parken heeft in de bescherming een belangrijke rol te spelen, maar betekenisvolle en duurzame veranderingen kunnen enkel plaatsvinden onder de leiding en met de steun van de gouverneur van de zuidelijke Sinai. De hotels en andere locale zakenmensen kunnen een belangrijke bijdrage leveren door te verzekeren dat hun bedrijven opereren op een milieuvriendelijke manier, waarbij toeristen en NGOs als waakhonden kunnen fungeren.
Sponsors kunnen ook helpen want enkel een fractie van het geld dat aan Egypte wordt gegeven wordt gebruikt om de natuur te beschermen en vaak wordt de bescherming van vogels volledig over het hoofd gezien.
Van uitermate groot belang zijn acties om de afvalverwerking in Sharm El Sheikh te verbeteren. Afval wordt opgehaald bij de hotels, dan op stortplaatsen in de woestijn gedumpt waar het wordt gesorteerd, begraven en verbrand door bedoeïnen en recent ook door afvalverzamelaars die immigreerden uit het gebied van de Nijlvallei. De man die de vuilnisbelt beheert klaagt dat hoewel de hotels de stad betalen om het afval op te halen, hij geen geld krijgt voor de berging van het afval. De kleine winst die ze kunnen maken is dankzij de recyclage van plastiek, glas en ander materiaal dat kan doorverkocht worden voor verdere recyclage. Verleden jaar werd één vuilnisbelt nabij de stad gesloten en werd een nieuw stort geopend aan de ingang van een prachtige vallei (Wadi) binnen de grenzen van het protectoraat van het Sint Katherina klooster. De leiding van het nationaal park trachtte een overeenkomst te bereiken met locale verantwoordelijken om de stortplaats op een betere locatie te geven, maar de stortplaats is opengebleven door het gebrek aan overeenstemming over de locatie en de verwerkingsprocedures. Het probleem van de verbranding van het afval werd aan de autoriteiten voorgelegd en is vervolgens verboden. Toch schiet het afval vaak spontaan in brand. Waarnemingen van de laatste 2 jaren hebben aangegeven dat de ooievaars soms zo verontreinigd waren dat ze niet verder konden trekken. Vaak werden vogels ook verstrengeld aangetroffen in de prikkeldraadomheining rond het kamp.
De verwerking van het afvalwater moet dringend op een meer milieuvriendelijke manier worden aangepakt. De waterkwaliteit van de nieuwe installatie moet worden getest. We stelden geen planten- of insectenleven vast in en rond de poelen. Blauwgroene algen zitten in het water en deze algen zijn potentieel giftig voor dieren. Een locale expert vertelde dat het water zout is en dat sommige installaties hun afvalwater illegaal in het bestaande waterkanalen systeem lozen. De bezinkingsbekkens moeten regelmatig worden uitgebaggerd omdat vogels kunnen wegzakken en verdrinken in de modder. Er moet ook werk gemaakt worden van de bescherming van de electriciteitsdraden tegen aanvaringen met vogels door ze beter zichtbaar te maken of onder de grond te brengen op de meest cruciale locaties, zoals naast de bezinkingsbekkens waar grote troepen vogels voorkomen.
Een lange termijn monitoringsprogramma gebaseerd op veldwaarnemingen en autopsies van de dode ooievaars moet ontwikkeld worden zodat op een systematische en regelmatige manier gegevens worden verzameld. In Egypte zijn er minder dan 10 gekwalificeerde mensen beschikbaar voor het uitvoeren van zulk een ornithologisch onderzoek. Daarom zijn inspanningen nodig om locale mensen op te leiden voor dit soort van werk. Internationale natuurbeschermingsorganisaties en vrijwilligers kunnen de locale organisaties bijstaan om tellingen te organiseren en Egyptenaren voor het dit werk op te leiden.
Natuurtoerisme kan ook helpen bij het opbouwen van de beschermingsactiviteiten. Tot nog toe is weinig gedaan om Sinai te promoten als reisbestemming voor ornithologen. De trek van de ooievaars door het zuiden van Egypte kan mogelijk duizenden ornithologen naar het gebied aantrekken. Veel van de toeristen die Sharm bezoeken zijn vast en zeker geïnteresseerd in het dit jaarlijks wederkerend natuurlijk spektakel. Eén van de voorgestelde ideeën is het jaarlijks houden van een Witte ooievaar festival in Sharm El Sheikh om de aankomst van deze prachtige vogels te vieren en hierdoor de aandacht te vestigen op het belang van Egypte voor de bescherming van deze soort.

*Opmerking : de inhoud van dit artikel is de verantwoordelijkheid van de auteur. Het aantal ooievaars in de oostelijke populatie wordt momenteel geschat op een 650.000 individuen. Reeds in het begin van de twintigste eeuw werden verschillende artikels gepubliceerd over de trekroute van de ooievaars door Sinai en Egypte.